پایان نامه

پایان نامه با موضوع عبادتگاه مسلمانان-معماری قدسی – مکان مدهبی

1-1- عبادتگاه مسلمانان

1-1-1- مسجد

واژه انگلیسی mosque از واژه عربی مسجد (جمع آن مساجد) و به معنای محل به خاک افتادن است. ( گرابار، 81،ص 84) مسجد خانه خداست، خدایی که علی رغم منسوب بودن تمام کثرات به ذات واحدش، هیچ گاه هویت خداوندی خود را به مرتبهی ملموسات و محسوسات تنزل نمی دهد. او واحد است و اتحاد با او جز با گذشتن از تجلیات کثیر ممکن نیست. حتی نقوش هم تنها زمانی مجازند به داخل مسجد گام نهند که با یکدیگر بپیوندند و همگی ندای وحدت سر دهند. (ذکرگو، 1384،ص86) مسجد از آغاز جایگاهی برای عبادت، بیعت، اعلام مبارزات، تظلم خواهی و جز آن بوده است و به غیر از پاکیزگی و رو به قبله ایستادن تشریفات دیگری ندارد.

یک دیوار که درست به سمت قبله یعنی همان حجرالاسود درون کعبه در مکه جهت یابی شده باشد. مسجد را مسجد میکند. در واقع می توان گفت که حتی دیوار هم الزامی نیست از قول پیاکبر اسلام نقل شده است که هر کجا نماز به پا دارید همان جا مسجد است.

مع الوصف مسلمین از همان روز های آغازین ظهور دین اسلام مبادرت به ساختن مسجد کردند و با وجود تغییرات بسیار در قرون متمادی ، هیچ گاه زهد و سادگی پیامبر خود را به کلی فراموش نکرده اند.(هیلن براند،1377،ص83)

معماری مسجد دارای ویژگی مساوات طلبانه، شمایل شکن. درون گرا و از همه مهمتر سرشار از انگیزه مذهبی عمیق است. تغییر جهت به سوی قبله در بدو ورود به ساختمان خود نمایی میکند. در گنبد خانه که محل اقامه نماز است اجزای معماری و آنچه مربوط به آیین نماز است، جمع شده اند و عبارتند از: گنبد اصلی، فضای بزرگ مسقف داخل ساختمان محراب، مقصوره و منبر.

مسجد به طور خلاصه اصلا یک ساختمان نیست بلکه به سادگی مکانی است که برای اقامه نماز مهیا شده است. سادگی زاهدانه آیین نماز تقریبا هر نوع ساختمانی را برای عبادت مناسب می داند.(سلطانی، 1384، ص81) 

 

1-1-2- پیشینه مساجد

مکان های عبادتی پیروان مذاهبی که اسلام جانشین آن ها شده بود، اساسا برای نیاز های مسلمانان نامناسب بودن. کلیساهای باسیلیک بیشتر بر ارتفاع تاکید داشتند تا به وسعت، آتشکده ها (جایگاه های مقدس آتش پرستی) در امپراطوری ایران برای مراسمی شناخته شده بودند که تعداد کمی روحانی را در خود می پذیرفتند و نه در خیل عظیم عبادت کنندگان به همین دلیل بود که مراکز عبادی مذاهب دیگر برای مسلمانان اولیه که به دنبال الهام می گشتند چندان اهمیت نداشت. (هیلن براند،1377،ص85)

حرکات مقرر شده نماز بدین معناست که هر عبادت کننده فضایی حدود 1 متر در 2 متر نیاز دارد. علاوه بر این، از آنجا که نماز به صورت جماعت برگزار می شد. پسندیده بود که جزء جزء حرکات همزمان انجام می شدند. هر کاری جز این سبب به هم ریختگی و ناسازگری روانی می شد. پیشوایی نماز جماعت که بر عهده امام بود بر این مهم تکیه می کرد که بتوان امام را در حد امکان از همه جا براحتی مشاهده کرد. بنابراین سنت ایستادن نمازگزاران در صفوف طولانی موازی با هم و رو به قبله پایه گذاری شد. بر عکس ترتیب عبادت کنندگان در اغلب کلیساهای مسیحیان که در صفوفی عمود بر محراب است این کنار هم ایستادن نمازگزاران که در آیین نماز مسئله ای قرار دادی و بی شک امری غیر عقیدتی است. تنها عامل ضروری است که شکل ظاهری مساجد آینده را معین کرد.(سلطانی، 1384، ص81)

معماران مسلمان از همان آغاز باسیلیک و کلیساهای غربی مسیحیان را به مثابه منبع مناسبی برای الهام غیری در ساخت مسجد نفی کردند. البته شبستان مرکزی کلیسا که بر روی محراب تکیه داشت تا اندازه ای بر معماری مسجد تاثیر گذار بود شد ولی شکل مناسبی اصلاح گردید و گاه در تعداد کثیری مسجد مانند مسجد بیبرس در قاهره یک فرم کاملا باسیلیکایی و به درو از محوریت آشکار مسیحیت با معماری مسجد در آمیخت. مسجد در طی روندی طبیعی، کانون اجتماعی دین تازه شد. مساجد کوچکتر عموما از این امر تبعیت نمی کردند و در این زمان است که دو واژه جداگانه برای مسجد اتخاذ شد؛ مسجد و مسجد جامع. (هیلن براند،1377،ص85)

از قرن چهارم به بعد مساجد به همراه بناهای زیادی بنا گردید مانند کاروانسرا، آرامگاه، کاخ مدرسه و یا دانشکده های علوم دینی و … این همراهی مسجد با مکان های فرعی عبادت، تغییرات بسیار زیادی را در شکل ظاهری مسجد موجب گردید. مسجد جامع بنایی فوق العاده با عظمت وجود مسجد جامع در هر آبادی موقعیت شهر شدن را برای آنجا به ارمغان می آورد.

به رغم تفاوت فاحشی که بین وظایف مسجد و مسجد جامع وجود دارد. هیچ گونه تفاوتی از این دست در طرح اساسی این دو نوع بنا ضرورت نمی یابد. به واقع مسجد جامع وسعت زیادی داشت آن هم بر حسب اندازه و هم به دلیل تزیینات بیش از حدی که وجود داشت.(سلطانی، 1384، ص81)

 

1-1-3- عناصر کالبدی مساجد

در قرون اولیه نوآوری هایی در مساجد دیده شد. این نو آوری ها که باعث دگرگون شدن سادگی مساجد اولیه گردید. در وافع نشانگر تاثیر برخی عقاید، فنون و مصالح خارجی است. از این پس معماری مسجد، بیانگر تاثیرات ایران و بیزانس باستان است. نوآوری ها و ویژگی های جدید عبارتند از :

محراب یا تورفتگی برای استقرار پیشنماز، منبر یا سکوی وعظ مقصوره که نوعی اتاقک باشکوه است. بازوی چلیپای برجسته با سقف دو طرفه شیب دار و طاق نمای روی فضای محراب. این ویژگی ها دارای اهمیت یکسانی نبودند  غالبا هر پنج تای این ها در یک بنا دیده نمی شوند.

  • محراب: تورفتگی کمانی عمیق در دیوار که می توانست جایگاه بت در برخی معابد، یا جایگاه شخصی امپراطور در کاخ قدیمی باشد.
  • منبر: سکویی که برای به راحتی دیده و شنیده شدن خطیبی که خطبه را می خواند بود.

تصویر شماره ‏5‑6- منبر و محراب مسجد گوهرشاد(منبع: http://www.tebyan.net)

  • مقصوره: حصاری جداگانه و اغلب مربع شکل است که درون مسجد و نزدیک محراب قرار دارد.
  • بازوی چلیپا برجسته با سقف دو طرف شیبدار: محوری قرینه با قسمت اصلی در حرم ساخته شد تا وجود محراب که در انتهای آن محور قرار داشت برجسته تر به نظر آید.
  • گنبد بالای محراب: گنبد به عنوان نشانه خارجی مسجد می باشد. اضافه بر این صرفا شکل آن با جنبه های غیر مذهبی زیادی که دارد. تاکیدی است بر نقش بسیار مهم محراب و بالاخره اینکه موقعیت قبله را مشخص می کند.
    با گذر زمان گنبد به عنوان نماد اصلی در حجم خارجی مسجد و همچنین نمایی از آسمان جای خود را در فضای کالبدی مساجد باز کرد و به عنوان مهمترین نماد کالبدی مسجد از دور دست تا به امروز باقی ماند و تکامل یافت.

گنبد پوسته است، پوسته ای که آسمان را خیمه زده و به درون برده و سر در درون دارد. پوسته ها شکلی محدب و قرینه دارند و همه، مغز ها را در بر می گیرند. پوسته گنبد حضور انسان عابد را حفاظ شده و قبل از آنکه خود را به نمایش بگذارد، به هسته انسانی خود اشاره دارد. رنگ های روشن، صیقلی و شفاف گنبد ها خورشید را در کمند خویش دارند و در متن رنگ های بی تفاوت و ساده کاهگل و آجر نشسته خبر از آفتاب درون مغز خود می دهد.

 

تصویر شماره ‏5‑7- گنبد مسجد گوهرشاد (منبع: http://www.tebyan.net)

 

مسجد اجزایی دیگر نیز دارد که حتی شاید برخی از اهمیتی همسان یا بیش تر برخوردار باشند. مناره، حیاط، شبستان، سرپوشیده و امکانات وضو همگی نقش مهم در طرح کلی مسجد دارند.

  • حیاط: فضای عظیم خالی هر بیننده را متوقف می کند و او را متوجه این نکته می سازد که دنیای بی روح و کسل کننده روزمره را پشت سر گذاشته است. حیاط مسجد نیز همچون حیاط جلوی کلیساهای مسیحی اولیه، خبر از وجود حرم می دهد و محدوده ای مقدس را مشخص می کند. حتی اگر این محدوده عموما برای عبادت استفاده نشود.

تصویر شماره ‏5‑8- حیاط مسجد عماد الدوله در کرمانشاه(منبع: http://www.tebyan.net)

  • امکانات وضو: این بخش گاهی اوقات به شکل فواره ای گنبد دار یا بی گنبد در مسجد بود که صرفا برای وضو گرفتن از آن استفاده می شد. سنت دیگر این بود که وضو گرفتن در خارج از مسجد و نزدیک آبریزگاه انجام شود. در این صورت فواره ای برای آشامیدن آب در حیاط تعبیه می شد. در ایران و هند فضای زیادی از حیاط با یک حوض بزرگ پر می شود که حکم نوعی منظره را هم دارد. این حوض ها از فضای لخت حیاط می کاهند و فضایی رنگارنگ به وجود می آورند.
  • سکوی بلند: در جاهایی ازدحام جمعیت باعث می شد که دیدن امام جماعت مشکل باشد. سکویی ساخته شد که موذن روی آن حرکات امام را همزمان برای نمازگزاران انجام می داد.

 

1-1-4- جمع بندی خصوصیات طرح مساجد

خصوصیات بسیاری را می توان برای مساجد در نظر گرفت که البته باید توجه داشت که کلیت داشتن این خصوصیات دلی بر عمومیت داشتن آن ها نیست.

  • انعطاف پذیری: معماری مسجد انعطاف پذیری خود را مرهون چندین عامل مختلف است؛ شاید مهمترین عامل این انعطاف پذیری، فقدان مراسمی همچون عشاء ربانی (در مسیحیت) و هر نوع آیین صوری در عبادت مسلمانان است.
  • بی تفاوتی نسبت به نمای خارجی و تاکید بر داخل (درونگرایی): از لحاظ خارجی در مساجد بر سادگی تاکید می شد. تنها در قسمت ورودی تزیینات بیشتری صورت می گرفت. از علل این بی تفاوتی می توان به تاثیر این عقیده که حضرت محمد (ص) مخالف معماری پر تکلف بوده، اشاره کرد. ولی اساسا درونگرایی در مساجد این اصل معنوی را یادآور می آود می شود که انسان باید ذهن خود را درون خویش متمرکز کند و آرامش باطنی داشته باشد. زیرا فقط از طریق این آرامش درونی و تفکر می تواند نسبت به وجود پروردگار آگاهی پیدا کند. بی توجهی به نمای خارجی، تاکیدی مستمر و دقیق بر طراحی متقارن نمای داخلی به همراه آورد. در این بین حیاط نقشی اساسی داشت. فرم منظم حیاط و فضای متقارن و منظم اطراف آن نیز این احساس آرامش را ایجاد می کند و انسان را به درون فرا می خواند و حضور قلب حاصل می شود.

درون گرایی به دو علت بر افزایش حضور قلب موثر است؛ یکی به علت معنای آن که توجه به باطن است و دیگری به علت حفظ فضا و در نتیجه صیانت انسان از آنچه که در بیرون مسجد می گذرد.

  • بهره گیری از فضای خالی: تهی بودن در هنر، مترادف تجلی امر قدسی است. فضای خالی نماد امر قدسی و دروازه ای است که حضور الهی از طریق آن به نظام مادی که محیط بر انسان در سفر زمینی اوست، داخل می شود. این فضا در صحن مساجد اتفاق می افتد. انسان با وارد شدن به صحن وسیع یک مسجد، به طور بی واسطه شادی و انبساطی در خود احساس می کند و فردی را که درون چنین فضایی قرار می گیرد تنها متوجه آسمان می کند. بالاخص اگر این ورود از راه های پر پیچ و خم و باریک خیابان ها و بازار اتفاق افتاده باشد. برای فرد مسلمان این احساس همواره با تشدید آگاهی نسبت به حضور الهی همراه است که این امر همیشه نشاط آفرین است. به کارگیری ماهرانه فضای منفی در مساجد توانسته فضایی را خلق کند که در آن صرف غیاب جسمانیت، به درون گرایی و تفکر منتهی می شود . در اسلام الوهیت هرگز تنزل یا تجلی مادی یا تجسد در قالب خاصی پیدا نکرده است. لذا در ذهن مسلمانان همواره مطلق و نا محدود باقی مانده است. در نتیجه، در عین حال که به خودی خود کمال و غنای تام و تمام است. در نظر مردمی که در جهان مادی زندگی می کنند به صورت واقعیتی چنان متعالی و منزه و ورای امر مادی جلوه می کند که حضور او در این جهان فقط به مدد فضای خالی می توان حس کرد. هنر اسلامی با بکارگیری فضای خالی در هنر اسلامی که بی شباهت به استفاده از سکوت در موسیقی و شعر نیست. در کنار استفاده از سمبولیسم هندسی و دیگر اشکال تمثیل پردازی انتزاعی به یگانه ابزار نشان دادن وحدت از طریق هنر و معماری بدل گردید وحدتی که در همه جا حضور دارد و در عین حال ورای همه چیز است.
  • تزیینات: معماری مسجد بدون اشاره به تزیینات به هیچ وجه کامل نیست. از لحاظ مذهبی، مخالفت شدید مسلمانان با هر گونه تزیینات تصویری که جنبه ای از بت پرستی به شمار می آمد، باعث توجه شدید به تزیینات انتزاعی شد. به زودی این خود تعمیق بیشتری را فراهم آورد. هدف تزیینات عبارت است جایگزین کردن تصاویر واقعی با واقعیتی که کمتر ملموس است. این کار به وسیله تکرار واحد های مختلف به طور غیر معین صورت می گیرد.

تنوع بی پایانی که استادکاران اسلامی در نگاره های گل و گیاهی به کار گرفتند خو دگویای غنای خلقت خداوند است و اغلب به عنوان نماد بهشت و خداوند تعبیر می شود.

تزیینات هندسی سطوح و نقوشی را در لایه های مختلف نمایش می دهند که ورای قابی که آن ها را محصور کرده ادامه می یابند. و این اشاره ای آشکار به بی کرانگی است.

نهایتا تزیینات کتیبه ای مساجد صریحا و آشکارا توجه به مضامین مذهبی دارند و شامل آیاتی از قرآن و احادیث مختلف می شوند.

در گذر زمان محدوده تزیینات بسیار وسیع شد. پنجره ها و بازشو ها با شبکه های پر نقش سنگی و یا گچی با طرح های هندسی و گیاهی پوشیده شده بودند و سقف های چوبی یا نقاشی شده یا کنده کاری شده بود. انواع و اقسام سر ستون ها به وجود آمدند و بدین ترتیب مساجد، دیگر سادگی قرون اولیه اسلام را چندان بار نیافتند.

  • جهت دار بودن: از مهمترین ویژگی های مسجد جهت گیری به سمت قبله است. کالبد مسجد فارغ از محل قرار گیری آن در به سمت قبله جهت یابی می شود. این جهت یابی گاه به وسیله یک دیوار ساده به سمت قبله و گاه به وسیله گنبد خانه صورت گرفته است. در هر صورت آنچه در همه مساجد ثابت است همواره تاکید بر جهت دار بود فضا است.
  • نمادی از صفوف موازی نماز گزاران: از ابتدای اسلام تاکنون پیشوایی نماز جماعت بر عهده امام بوده است و این امر بر این مهم تکیه می کرد که بتوان در حد امکان امام را از همه جا و به راحتی مشاهده کرد. بنابراین سنت ایستادن نمازگزاران در صفوف طولانی موازی با هم و رو به قبله پایه گذاری شد. در فضای مسجد ردیف ستون های موازی با هم در فضای شبستان نیز بر این امر تکیه دارد.
  • جزییات بیشتر درباره این مطلب :

    پایان نامه : طراحی مرکز گفتگوی ادیان توحیدی